Πώς να κατανοήσουμε πρακτικά τη συνείδηση.
Η συνείδηση είναι ένα από τα πιο δύσκολα φαινόμενα να περιγραφεί με αυστηρούς ορισμούς.
Ο λόγος είναι ότι κάθε έννοια που χρησιμοποιούμε για να την περιγράψουμε εμφανίζεται ήδη μέσα σε αυτή.
Για τον λόγο αυτό, συχνά χρησιμοποιούνται αναλογίες. Οι αναλογίες δεν αποτελούν πλήρη εξήγηση της συνείδησης, αλλά βοηθούν να γίνει κατανοητή η βασική της λειτουργία ως πεδίου μέσα στο οποίο εμφανίζεται η εμπειρία.
Οι παρακάτω εικόνες μπορούν να βοηθήσουν τον αναγνώστη να συλλάβει πρακτικά αυτή τη σχέση.
Ο ουρανός και ο καιρός
Η συνείδηση μοιάζει με τον ουρανό.
Οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι εμπειρίες είναι σαν τον καιρό: σύννεφα, βροχές, καταιγίδες και κεραυνοί.
Ο καιρός αλλάζει συνεχώς. Ο ουρανός όμως παραμένει.
Το πανί του κινηματογράφου
Η συνείδηση μπορεί να παρομοιαστεί με το λευκό πανί ενός κινηματογράφου.
Πάνω του προβάλλονται εικόνες, ιστορίες, πρόσωπα και γεγονότα.
Οι σκηνές αλλάζουν διαρκώς. Το πανί όμως παραμένει πάντα το ίδιο.
Ο καθρέφτης
Η συνείδηση μοιάζει με έναν καθρέφτη.
Ο καθρέφτης αντανακλά μορφές, κινήσεις και πρόσωπα, χωρίς να κρατά τίποτα από αυτά.
Όλα εμφανίζονται μέσα του και ύστερα εξαφανίζονται.
Ο ωκεανός και τα κύματα . Η συνείδηση μπορεί να παρομοιαστεί με τον ωκεανό.
Οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι εμπειρίες είναι τα κύματα που εμφανίζονται στην επιφάνειά του.
Τα κύματα γεννιούνται και σβήνουν. Ο ωκεανός όμως παραμένει.
Η σκηνή ενός θεάτρου
Η συνείδηση είναι σαν τη σκηνή ενός θεάτρου.
Οι ηθοποιοί αλλάζουν, οι ρόλοι αλλάζουν, οι ιστορίες αλλάζουν.
Η σκηνή όμως παραμένει ο χώρος μέσα στον οποίο εμφανίζονται όλα.
Αναλογίες από τη σύγχρονη επιστήμη
Οι παραπάνω εικόνες βοηθούν στη διαισθητική κατανόηση της συνείδησης.
Στη σύγχρονη επιστημονική έρευνα χρησιμοποιούνται επίσης αναλογίες που σχετίζονται με τη λειτουργία σύνθετων συστημάτων.
Το λειτουργικό σύστημα ενός υπολογιστή
Στην επιστήμη του νου, η συνείδηση παρομοιάζεται συχνά με το λειτουργικό σύστημα ενός υπολογιστή.
Τα προγράμματα ανοίγουν και κλείνουν, τα δεδομένα αλλάζουν, οι εφαρμογές εμφανίζονται και εξαφανίζονται.
Το λειτουργικό σύστημα όμως αποτελεί το πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν να λειτουργήσουν όλα.
Το παγκόσμιο σημείο εργασίας (Global Workspace)
Στη γνωστική επιστήμη χρησιμοποιείται η εικόνα ενός κεντρικού χώρου εργασίας.
Πολλά διαφορετικά υποσυστήματα του εγκεφάλου επεξεργάζονται πληροφορίες ταυτόχρονα.
Όταν όμως κάποια πληροφορία γίνει συνειδητή, «εμφανίζεται» σε έναν κοινό χώρο όπου γίνεται διαθέσιμη σε ολόκληρο το σύστημα.
Η συνείδηση, σε αυτή την εικόνα, λειτουργεί σαν ένας κεντρικός χώρος ανταλλαγής πληροφοριών.
Το ολοκληρωμένο δίκτυο πληροφορίας
Η Θεωρία Ολοκληρωμένης Πληροφορίας προτείνει ότι η συνείδηση εμφανίζεται όταν ένα σύστημα διαθέτει υψηλό βαθμό ενοποιημένης πληροφοριακής οργάνωσης.
Σε αυτή την προοπτική, η εμπειρία μπορεί να ιδωθεί σαν την εσωτερική όψη ενός πολύπλοκου δικτύου που επεξεργάζεται πληροφορία ως ενιαίο σύνολο.
Μια τελική παρατήρηση
Καμία από αυτές τις εικόνες δεν αποτελεί πλήρη εξήγηση της συνείδησης.
Η συνείδηση δεν είναι ακριβώς ουρανός, ούτε καθρέφτης, ούτε υπολογιστικό σύστημα.
Οι αναλογίες αυτές απλώς δείχνουν έναν κοινό πυρήνα:
Η εμπειρία εμφανίζεται μέσα σε ένα πεδίο που την καθιστά δυνατή.
Αυτό το πεδίο είναι αυτό που ονομάζουμε συνείδηση.
Τελική σελίδα
Η ανθρώπινη σκέψη, από την αρχή της ιστορίας της, στράφηκε προς τον κόσμο.
Προς τα άστρα, την ύλη, τη ζωή και τους νόμους που φαίνεται να διέπουν τη φύση.
Η επιστήμη αποκάλυψε με εντυπωσιακή ακρίβεια τη δομή αυτού του κόσμου:
τα άτομα, τα πεδία, τα γονίδια, τα νευρωνικά δίκτυα.
Και όμως, μέσα σε αυτή τη μεγάλη πορεία γνώσης υπάρχει ένα γεγονός που παραμένει πάντα παρόν, αλλά συχνά απαρατήρητο.
Το γεγονός ότι όλα αυτά γίνονται γνωστά μέσα σε μια εμπειρία.
Ο κόσμος που γνωρίζουμε δεν εμφανίζεται απλώς ως σύνολο φυσικών διεργασιών.
Εμφανίζεται ως βιωμένος κόσμος.
Η συνείδηση είναι το σημείο στο οποίο η πραγματικότητα γίνεται εμπειρία.
Το σημείο στο οποίο η πληροφορία αποκτά εσωτερική ύπαρξη.
Η επιστημονική διερεύνηση της συνείδησης βρίσκεται ακόμη στην αρχή της.
Πολλά ερωτήματα παραμένουν ανοιχτά, πολλές θεωρίες βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη.
Αλλά ένα πράγμα έχει ήδη γίνει σαφές.
Η συνείδηση δεν βρίσκεται έξω από τη φύση.
Δεν αποτελεί εξαίρεση από τους νόμους της.
Αποτελεί έναν τρόπο με τον οποίο η φύση υπάρχει.
Η κατανόηση αυτής της ιδέας δεν μειώνει το μυστήριο της ύπαρξης.
Αντίθετα, το μεταφέρει σε βαθύτερο επίπεδο.
Η πραγματικότητα δεν είναι μόνο κάτι που συμβαίνει.
Είναι κάτι που εμφανίζεται.
Και η εμφάνιση αυτή είναι η εμπειρία.
Έτσι, η διερεύνηση της συνείδησης δεν αποτελεί απλώς επιστημονικό πρόβλημα.
Αποτελεί μια από τις βαθύτερες μορφές αυτοκατανόησης της ίδιας της πραγματικότητας.
Διότι όταν η συνείδηση προσπαθεί να κατανοήσει τη συνείδηση,
η φύση επιχειρεί —μέσα από εμάς—να κατανοήσει τον εαυτό της.
Τελική σκέψη
Ίσως τελικά η συνείδηση να μην είναι ένα ακόμη πρόβλημα που πρέπει να λυθεί, αλλά το ίδιο το πεδίο μέσα στο οποίο εμφανίζονται όλα τα προβλήματα και όλες οι λύσεις.
Όλες οι εμπειρίες, όλες οι σκέψεις και όλες οι επιστημονικές θεωρίες εμφανίζονται μέσα σε αυτή.
Η διερεύνηση της συνείδησης δεν είναι απλώς μια προσπάθεια κατανόησης του νου.
Είναι μια προσπάθεια κατανόησης του τρόπου με τον οποίο η ίδια η πραγματικότητα γίνεται εμπειρία.
Και ίσως η βαθύτερη ανακάλυψη να είναι αυτή:
ότι η συνείδηση δεν είναι κάτι που παρατηρούμε από έξω.
Είναι το σημείο από το οποίο παρατηρείται ολόκληρος ο κόσμος.
Stelios Kyreas — Author, Meditation Teacher & Consciousness Researcher
Παρουσία Stelios Kyreas 